Tadeusz Tyrowicz (1893–1978) to jedna z tych postaci, bez których trudno opowiedzieć historię polskiego kamieniarstwa. Pochodził ze znanej lwowskiej rodziny kamieniarskiej, był inżynierem, przedsiębiorcą, legionistą, majorem Wojska Polskiego, a nawet piłkarzem pierwszej drużyny Legii Warszawa. Po II wojnie światowej uczestniczył w odbudowie polskiego przemysłu kamieniarskiego i kształceniu nowych pokoleń fachowców. Pozostawił po sobie podręczniki, które przez dziesięciolecia stanowiły podstawę nauczania zawodu.
Kamieniarskie tradycje rodzinnego Lwowa
Tadeusz Tyrowicz urodził się 24 sierpnia 1893 roku we Lwowie. Był synem Ludwika Tyrowicza (1861–1930)1, cenionego rzeźbiarza i kamieniarza, założyciela jednego z najbardziej znanych zakładów kamieniarskich w mieście.
Firma, działająca od 1890 roku, mieściła się przy ulicy Piekarskiej 95, w bezpośrednim sąsiedztwie Cmentarza Łyczakowskiego. To właśnie tam powstawały liczne pomniki, grobowce i elementy architektoniczne wykonywane z kamienia naturalnego. Zakład Ludwika Tyrowicza nie ograniczał się do produkcji nagrobków. Zajmował się także kamieniarstwem budowlanym, wykonywaniem elementów dekoracyjnych oraz pracami z wykorzystaniem marmuru i alabastru. Wyroby firmy trafiały do reprezentacyjnych budynków i obiektów sakralnych.
Po ukończeniu szkoły realnej rozpoczął w 1910 roku studia na Politechnice Lwowskiej. Przerwała je I wojna światowa. Dyplom inżyniera komunikacji uzyskał ostatecznie w 1922 roku.
Po śmierci ojca w 1930 roku zdecydował się przejąć prowadzenie rodzinnego przedsiębiorstwa. Pod jego kierownictwem zakład kontynuował działalność, dysponując zapleczem technicznym pozwalającym na mechaniczną obróbkę kamienia. O pozycji firmy świadczy między innymi informacja zamieszczona w prasie branżowej w 1933 roku, przedstawiająca zakład jako jedno z najstarszych przedsiębiorstw kamieniarskich w Polsce.
Kamień do Patrii Jana Kiepury
Jedną z najbardziej interesujących realizacji związanych z zakładem Tyrowiczów była budowa luksusowego pensjonatu „Patria” w Krynicy-Zdroju, należącego do słynnego śpiewaka Jana Kiepury.
Obiekt, wzniesiony w latach 1932–1934 według projektu architekta Bohdana Pniewskiego2, należał do najnowocześniejszych i najbardziej reprezentacyjnych budynków uzdrowiskowych przedwojennej Polski. Do wykończenia wnętrz wykorzystano szlachetne materiały, w tym marmury i alabaster, które dostarczyła lwowska firma L. Tyrowicz.
Fakt ten został utrwalony na tablicy pamiątkowej znajdującej się wewnątrz budynku. Obok nazwiska projektanta i kierownika budowy wskazano na niej również dostawcę kamienia – zakład L. Tyrowicz ze Lwowa.
Legionista i piłkarz pierwszej Legii Warszawa
Życie Tadeusza Tyrowicza nie ograniczało się do kamieniarstwa. Jeszcze przed I wojną światową był aktywnym sportowcem. Związany był z Lechią Lwów, jednym z najstarszych polskich klubów piłkarskich. W działalność klubu zaangażowany był także jego ojciec Ludwik oraz inni członkowie rodziny.
W sierpniu 1914 roku Tadeusz Tyrowicz jako ochotnik wstąpił do Legionów Polskich. Służył między innymi w oddziałach zajmujących się łącznością. W 1916 roku, podczas stacjonowania Legionów na Wołyniu, znalazł się w gronie zawodników tworzącej się drużyny piłkarskiej Legia.
Co ciekawe, nazwisko Tadeusza Tyrowicza znajduje się w historycznych składach pierwszej drużyny Legii Warszawa. Występował jako napastnik, a w latach 1916–1917 należał do jej podstawowych zawodników.
Razem z bratem Stanisławem pozostawił także zapiski dotyczące służby w Legionach. Zachowany dziennik braci Tyrowiczów dokumentuje między innymi wydarzenia związane z bitwą pod Kostiuchnówką w 1916 roku. Po odzyskaniu niepodległości kontynuował karierę wojskową. Służył w formacjach łączności Wojska Polskiego, osiągając stopień majora. Za służbę został odznaczony między innymi Krzyżem Niepodległości, Krzyżem Walecznych i Złotym Krzyżem Zasługi. W 1930 roku odszedł z czynnej służby wojskowej, aby zająć się rodzinnym przedsiębiorstwem kamieniarskim.
Działacz rzemieślniczy i społeczny
Przejęcie zakładu nie oznaczało wyłącznie prowadzenia działalności gospodarczej. Tadeusz Tyrowicz aktywnie uczestniczył w życiu organizacji rzemieślniczych, angażując się w sprawy szkolenia zawodowego, przedsiębiorczości i reprezentowania interesów rzemiosła. W 1937 roku został wybrany prezesem Izby Rzemieślniczej we Lwowie. Była to funkcja o dużym znaczeniu, ponieważ izby rzemieślnicze uczestniczyły w organizowaniu szkolnictwa zawodowego, egzaminowania rzemieślników oraz reprezentowaniu środowiska wobec administracji państwowej.
Interesował się także turystyką górską. We wspomnieniach dawnych współpracowników pojawiają się informacje o jego wyprawach w Karpaty Wschodnie i aktywności taternickiej, również w warunkach zimowych.
Wojna i utrata lwowskiego zakładu
Wybuch II wojny światowej przerwał działalność przedsiębiorstwa i całkowicie zmienił życie jego właściciela. Tadeusz Tyrowicz ponownie znalazł się w wojsku. Po kampanii 1939 roku został internowany w Rumunii, a następnie trafił do niemieckiej niewoli oficerskiej, między innymi do Oflagu VI B Dössel.
W tym czasie rodzinne przedsiębiorstwo we Lwowie znalazło się pod kontrolą władz okupacyjnych. Po wojnie, wskutek zmiany granic, powrót do dawnego życia i prowadzenia zakładu przy ulicy Piekarskiej nie był już możliwy. Podobnie jak wielu polskich specjalistów z dawnych Kresów Wschodnich, Tyrowicz musiał rozpocząć nowy etap zawodowego życia. Jego wiedza i doświadczenie okazały się jednak niezwykle potrzebne dla odbudowy kraju.
Współtwórca powojennego kamieniarstwa
Wielu doświadczonych kamieniarzy przyjechało na Dolny Śląsk z dawnych ośrodków kamieniarskich, w tym z Wołynia i ziemi lwowskiej. Przynieśli ze sobą umiejętności, praktykę oraz wiedzę o tradycyjnych metodach obróbki kamienia.
Tadeusz Tyrowicz odegrał istotną rolę w przekazywaniu tej wiedzy kolejnym pokoleniom. Był nauczycielem w szkolnictwie kamieniarskim, między innymi w Świdnicy3, a następnie w Technikum Górnictwa Odkrywkowego4 w Krakowie. Dawni uczniowie wspominają go jako pedagoga niezwykle wymagającego, dokładnego i skrupulatnego. W tamtych czasach brakowało podręczników zawodowych. Podstawowym źródłem wiedzy były wykłady nauczyciela i notatki prowadzone przez uczniów.
Jeden z jego dawnych wychowanków wspominał:
„Chociaż była szkoła kamieniarska, żadnych książek żeśmy do kamieniarki nie mieli. Tylko to, co było na tablicy napisane, każdy musiał rzetelnie przepisać”.
W ten sposób powstawały zeszyty obejmujące materiałoznawstwo, technologię obróbki kamienia oraz zasady montażu wyrobów kamieniarskich. Niektórzy uczniowie zachowali je przez całe życie.
Podręczniki, z których uczyły się pokolenia
Najtrwalszym dorobkiem Tadeusza Tyrowicza była jego działalność wydawnicza. Z czasem wiedza przekazywana podczas lekcji została uporządkowana i opublikowana w formie podręczników fachowych. Do najważniejszych opracowań jego autorstwa należą:
- „Kamieniarstwo – technologia surowca kamiennego” – 1952 r.
- „Kamieniarstwo. Obróbka ręczna” – 1956 r.
- „Kamieniarstwo. Obróbka maszynowa” – 1958 r.
- „Kamieniarstwo. Poradnik” – 1970 r.
Publikacje te przez dziesięciolecia służyły uczniom szkół zawodowych, kamieniarzom i osobom przygotowującym się do egzaminów czeladniczych oraz mistrzowskich. Ich znaczenie trudno przecenić. Tyrowicz uporządkował wiedzę, która wcześniej była przekazywana przede wszystkim bezpośrednio w warsztatach – od mistrza do ucznia.
Opisał materiały, narzędzia, metody obróbki ręcznej i maszynowej oraz rozwiązania stosowane w produkcji kamieniarskiej. Mimo rozwoju technologii wiele zagadnień przedstawionych w tych książkach pozostaje aktualnych, szczególnie w zakresie tradycyjnej obróbki kamienia. Obecnie publikacje Tyrowicza są poszukiwane przez kamieniarzy i kolekcjonerów literatury fachowej. Niektóre wydania stały się prawdziwymi rzadkościami antykwarycznymi.
„Dziadek Tyrowicz” – nauczyciel, którego zapamiętano
Wspomnienia uczniów pozwalają poznać Tadeusza Tyrowicza również od mniej oficjalnej strony. Niektórzy nazywali go po prostu „dziadkiem Tyrowiczem”. Był nauczycielem wymagającym, ale jednocześnie życzliwym i zaangażowanym w życie swoich wychowanków. Jeden z dawnych uczniów wspominał, że kiedy szkoła przeniosła się do Krakowa, Tyrowicz zamieszkał w internacie, gdzie pełnił również funkcję wychowawcy.
Inny opowiadał o sytuacji, kiedy dwóch młodych pracowników, absolwentów szkoły kamieniarskiej, nie miało gdzie mieszkać. Tyrowicz przyjął ich do własnego mieszkania, udostępniając im pokój.
W pamięci wychowanków pozostawały także jego powiedzonka i charakterystyczne poczucie humoru. Jednocześnie niewiele mówił o własnej przeszłości. Na lekcjach Tyrowicz opowiadał czasem o dawnych ośrodkach kamieniarskich, między innymi o Janowej Dolinie na Wołyniu. Były to dla uczniów opowieści o miejscach, których wielu z nich nigdy nie widziało, a które odegrały ważną rolę w historii polskiego przemysłu kamieniarskiego.
Człowiek, którego nie powinniśmy zapomnieć
Tadeusz Tyrowicz zmarł 19 grudnia 1978 roku w Krakowie. Został pochowany na cmentarzu Rakowickim5.
Był przedstawicielem przedwojennego lwowskiego kamieniarstwa, uczestnikiem walk o niepodległość, oficerem Wojska Polskiego, przedsiębiorcą i działaczem rzemieślniczym. Po wojnie stał się jednym z ludzi, którzy pomagali tworzyć podstawy szkolnictwa kamieniarskiego w nowych realiach.
Artykuł powstał na podstawie wspomnień i wypowiedzi uczniów Tadeusza Tyrowicza, zarejestrowanych podczas Zaduszek Kamieniarskich w 2016 roku. Ich osobiste relacje pozwalają przybliżyć sylwetkę człowieka, który nie tylko przekazywał wiedzę i umiejętności kamieniarskie, ale również wywarł trwały wpływ na kolejne pokolenia kamieniarzy.
- Ludwik Tyrowicz (1861–1930) – polski rzeźbiarz i mistrz kamieniarski pochodzenia ormiańskiego, działający we Lwowie. W 1890 roku założył pracownię rzeźbiarsko-kamieniarską przy ul. Piekarskiej 95, specjalizującą się w rzeźbie nagrobnej, robotach budowlanych i dekoracyjnych. Jego zakład wykonał liczne pomniki i grobowce na Cmentarzu Łyczakowskim, a także prace kamieniarskie przy Teatrze Wielkim i pomniku Adama Mickiewicza we Lwowie. Realizacje firmy znajdują się również na cmentarzach w Jarosławiu i Sanoku. Po jego śmierci przedsiębiorstwo prowadził syn, inżynier Tadeusz Tyrowicz. Ludwik Tyrowicz został pochowany na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie. ↩︎
- Bohdan Pniewski (1897–1965) – polski architekt, profesor Politechniki Warszawskiej, jeden z najważniejszych przedstawicieli polskiej architektury XX wieku. Tworzył w okresie międzywojennym i powojennym, łącząc modernizm z elementami architektury monumentalnej i klasycznej. Do jego najważniejszych realizacji należą gmach Sądów Grodzkich w Warszawie, kompleks budynków Sejmu RP, hotel Patria w Krynicy-Zdroju oraz Dom Chłopa w Warszawie. Uczestniczył również w projektowaniu odbudowy i rozbudowy Teatru Wielkiego w Warszawie. Jego twórczość wyróżniała się dbałością o detal architektoniczny i zastosowanie wysokiej jakości materiałów, w tym kamienia naturalnego. ↩︎
- Szkoła Przemysłowa Kamieniarska w Świdnicy została powołana decyzją ministra 30 października 1946 roku, a pierwszym dyrektorem był Jan Ziemba. Zajęcia rozpoczęły się 2 stycznia 1947 roku przy ówczesnym pl. Lenina, dzisiejszym pl. św. Małgorzaty.
W 1951 roku szkołę przeniesiono do Krakowa i przekształcono ostatecznie w Technikum Górnictwa Odkrywkowego, które funkcjonował tam do lat dziewięćdziesiątych XX wieku. ↩︎ - Technikum Górnictwa Odkrywkowego w Krakowie – szkoła średnia o profilu technicznym, utworzona w 1959 roku przy ul. Rzeźniczej 4 w Krakowie, kontynuująca tradycje Technikum Skalnego i Technikum Przemysłu Kamieniarskiego, działających od 1951 roku. Placówka kształciła kadry techniczne na potrzeby górnictwa odkrywkowego, geologii i przemysłu kamieniarskiego. W 1981 roku, w wyniku przekształceń organizacyjnych, weszła w skład Zespołu Szkół Geologiczno-Górniczych im. Stanisława Staszica. W 1997 roku zespół połączono z Zespołem Szkół Zawodowych nr 1 w Krakowie. ↩︎
- Cmentarz Rakowicki w Krakowie – jedna z najstarszych i najważniejszych nekropolii Krakowa, założona w latach 1801–1802, a otwarta w styczniu 1803 roku. Powstał poza ówczesnymi granicami miasta, w związku z likwidacją cmentarzy przykościelnych. Zajmuje powierzchnię około 42 hektarów. Jest miejscem spoczynku wielu wybitnych postaci polskiej kultury, nauki, sztuki i życia społecznego, m.in. Jana Matejki, Heleny Modrzejewskiej i Wisławy Szymborskiej. Wyróżnia się bogatym zespołem zabytkowych nagrobków, grobowców i rzeźb sepulkralnych, będących dziełami znanych architektów i rzeźbiarzy. Od 1976 roku cmentarz wpisany jest do rejestru zabytków i stanowi ważne świadectwo historii Krakowa oraz polskiej sztuki kamieniarskiej. ↩︎