W 1984 roku kamera Witolda Żukowskiego zarejestrowała Tadeusza Korzekwę przy pracy z palnikiem w strzegomskim kamieniołomie. Czterdzieści dwa lata później, 19 listopada 2026 roku, widzowie w Granitowej Galerii w Strzegomiu obejrzeli tę scenę w towarzystwie jej bohatera. Czy pracę trzeba było zaaranżować na potrzeby filmu? Korzekwa odpowiedział krótko: „Tak się zaczynało, tak się paliło”.

Pokaz filmu dokumentalnego „Kamień i ręce”, do którego Witold Żukowski napisał scenariusz i który wyreżyserował, otworzył spotkanie „Strzegomskie kamieniarstwo w opowieściach i anegdotach”. Zorganizowano je w ramach obchodów 200-lecia przemysłowego wydobycia granitu w regionie. Gospodynią wieczoru była Aleksandra Skolak, która do rozmowy zaprosiła Bogusława Skolaka, Bogdana Pieprzyka, Antoniego Larczyńskiego i Tadeusza Korzekwę. Dla Bogusława Skolaka projekcja była także okazją do symbolicznego pożegnania ze Strzegomskimi Zakładami Kamienia Budowlanego1, z którymi związał znaczną część zawodowego życia.

Jak powstał film „Kamień i ręce”?
Bogusław Skolak wspominał, że wszystko zaczęło się od wizyty małżeństwa, które przyjechało do Strzegomia po odbiór nagrobka. Płyta była już gotowa i wypolerowana, kiedy klient zapytał, czy można ją jeszcze przełupać. Narysował linię, wzdłuż której kamień miał pęknąć. Klient nakreślił lekko falisty kształt. Kamieniarz rozdzielił płytę tak, że przy polerowanej powierzchni odsłonił się naturalny przełam.

Klientem był Witold Żukowski. Dopiero później wyjaśnił, dlaczego zależało mu na takim efekcie. Nagrobek był przeznaczony dla jego tragicznie zmarłego syna, a pęknięcie w kamieniu miało symbolizować ranę, jaką odniósł.
„Coraz nowocześniejsze maszyny i narzędzia stosuje się przy wydobywaniu i obróbce granitu.
Jednak by obrobiony kamień mógł przetrwać w budowli wieki i tysiąclecia potrzebny jest człowiek, jego mozolny trud, niezawodne ludzkie ręce.”
Wstęp do filmu
Żukowskiego zafascynowało to, jak kamień „słucha” człowieka. Poprosił Skolaka, żeby oprowadził go po zakładzie. Zobaczył wyrobisko, trakownię i szlifiernię. Właśnie podczas tej wizyty powiedział, że chciałby nakręcić film o pracy tutejszych skalników i kamieniarzy. Jak wspominał Skolak, zakład do produkcji nie dołożył ani złotówki. Trzeba było jednak uzyskać zgodę dyrekcji na zdjęcia. Na jedno ujęcie pani dyrektor zgody nie wyraziła. Chodziło o filmowanie pracowników poruszających się po linach wyciągów podczas ich przeglądu.
Spotkanie w Granitowej Galerii było również okazją do wspomnień skupionych wkoło Strzegomskich Zakładów Kamienia Budowlanego.

Na palniki, bo tam najlepiej płacili
Tadeusz Korzekwa trafił do Strzegomia z kopalni węgla „Andaluzja” w Piekarach Śląskich, gdzie pracował pod ziemią jako mechanik. Był technikiem obróbki skrawaniem, więc w dziale kadr zaproponowano mu pracę „na maszynówce”. Zapytał wprost, gdzie można najlepiej zarobić. Kiedy usłyszał, że na palnikach, od razu się zdecydował. Jak przyznał po latach, do tamtego dnia nie widział w życiu ani kamieniołomu, ani palnika. Później to właśnie jego pracę przy wykonywaniu wrębów w granicie utrwalił Żukowski.
Granitowy „fortepian” i nieprzespana noc
Wśród elementów zamówionych do budowy śluz w Holandii były granitowe bloki przypominające kształtem fortepian ustawiony pionowo. Żeby podnieść taki element bez uszkodzenia krawędzi, trzeba było znać położenie jego środka ciężkości. Starsi koledzy chętnie powierzali to zadanie młodym inżynierom. Pewnego razu szablon zabrała do domu Tamira. Następnego dnia przyszła niewyspana. Nad obliczeniami głowił się nawet zaprzyjaźniony matematyk z Wrocławia. Dopiero rano koledzy pokazali jej swój warsztatowy sposób. Do wyznaczenia środka ciężkości wystarczał im sam szablon i szpilka.
Stopnie Bogdana Pieprzyka pod kolumną Zygmunta
Kiedy podczas prac na placu Zamkowym w Warszawie obniżono poziom terenu, u podstawy kolumny trzeba było dorobić jeszcze jeden bieg stopni. Rysunek projektowy nie pasował do istniejącego układu. Na pomiary pojechał młody wówczas Bogdan Pieprzyk. Prostymi narzędziami zdjął wymiary bezpośrednio ze stopni, wyrysował ich układ i nocnym pociągiem wrócił do Strzegomia. Rano szablony trafiły do warsztatu. Podczas spotkania Bogusław Skolak zażartował, że Pieprzyka opłacało się wysłać, bo miał w Warszawie brata i zakład mógł zaoszczędzić na hotelu. Jak odparł sam zainteresowany, tempo było takie, że brata nawet nie odwiedził.
Za to po latach, kiedy przyjeżdżał na plac Zamkowy z rodziną, mógł jej pokazać, który bieg stopni wyrysował.
Zakładowa olimpiada przy maszynie do liczenia
W biurze stały ręczne maszyny liczące z korbką, nazywane przez pracowników „kręciołkami”. Ktoś wpadł na pomysł, żeby sprawdzić, ile obrotów można wykonać w minutę. Jeden pracownik brał stoper, drugi chwytał za korbkę. Pewnego dnia, gdy inżynier był już bliski ukończenia swojej próby, do pokoju weszła dyrektor Urbańska. Zawodnicy po latach pamiętali jeszcze reprymendę.
Maszyny co rusz się psuły. Ile w końcu mogły wytrzymać takich zawodów?

Z kartkówkami do Tadeusza Tyrowicza
Wiele osób z kadry Strzegomskich Zakładów Kamienia Budowlanego ukończyło Technikum Górnictwa Odkrywkowego2 w Krakowie. Wśród ich nauczycieli był Tadeusz Tyrowicz3, którego nazwano „żywą legendą kamieniarstwa”. Z jego podręczników Bogdan Pieprzyk korzystał jeszcze po latach, kiedy w Strzegomiu powierzono mu wycenę pracy kamieniarzy. Zapamiętał też wizytę z czasów, gdy sam był uczniem i mieszkał w internacie. Zaniósł wówczas Tyrowiczowi kartkówki do mieszkania przy ulicy Francesco Nullo w Krakowie. Nauczyciel zaprosił go do środka i zrobił mu herbatę. W dużym pokoju uwagę chłopaka przyciągnęły starannie ułożone roczniki „Przekroju”, który Tyrowicz prenumerował.
Pieprzyk do dziś pamięta i te roczniki, i herbatę, i to, jakim zaszczytem była dla niego gościna u nauczyciela.
Osoby, których ominęło spotkanie zapraszamy do obejrzenia na kanale Tomasza Smagłowskiego w serwisie YouTube.
- Strzegomskie Zakłady Kamienia Budowlanego (SZKB) – państwowe przedsiębiorstwo zajmujące się wydobyciem i obróbką granitu w rejonie Strzegomia. Początki zakładów sięgają 1945 roku, kiedy po wojnie wznowiono pracę w miejscowych kamieniołomach. W 1957 roku zakłady rozpoczęły eksport wyrobów granitowych, które trafiały m.in. do Berlina Zachodniego, Holandii i Luksemburga. ↩︎
- Technikum Górnictwa Odkrywkowego w Krakowie – szkoła średnia o profilu technicznym, utworzona w 1959 roku przy ul. Rzeźniczej 4 w Krakowie, kontynuująca tradycje Technikum Skalnego i Technikum Przemysłu Kamieniarskiego, działających od 1951 roku. Placówka kształciła kadry techniczne na potrzeby górnictwa odkrywkowego, geologii i przemysłu kamieniarskiego. W 1981 roku, w wyniku przekształceń organizacyjnych, weszła w skład Zespołu Szkół Geologiczno-Górniczych im. Stanisława Staszica. W 1997 roku zespół połączono z Zespołem Szkół Zawodowych nr 1 w Krakowie. ↩︎
- Tadeusz Tyrowicz (1893–1978) – inżynier, przedsiębiorca kamieniarski, oficer Wojska Polskiego i pedagog. Syn Ludwika Tyrowicza, znanego lwowskiego rzeźbiarza i założyciela Zakładów Kamieniarskich i Marmurowych przy ul. Piekarskiej 95 we Lwowie. Absolwent Politechniki Lwowskiej, uczestnik walk Legionów Polskich i oficer Wojska Polskiego w stopniu majora.
Po śmierci ojca w 1930 roku przejął rodzinne przedsiębiorstwo, należące do czołowych zakładów kamieniarskich przedwojennego Lwowa. Firma specjalizowała się w mechanicznej obróbce kamienia, wykonywaniu okładzin, elementów architektonicznych oraz pomników. Jej realizacje zdobiły m.in. reprezentacyjne gmachy Warszawy. W 1937 roku Tyrowicz został prezesem Izby Rzemieślniczej we Lwowie.
Po II wojnie światowej znalazł się w gronie nauczycieli Liceum Przemysłu Kamiennego w Świdnicy, przekazując młodemu pokoleniu doświadczenie zdobyte w wieloletniej praktyce przemysłowej. Był również autorem opracowań i podręczników dotyczących kamieniarstwa ↩︎